एउटी सुत्केरीले फर्काएको शक्तिशाली सत्ताको विरासत (भिडियो)

केशरमणि कटुवाल शनिबार, असार २१, २०८२

A+ A A-

दक्षिणपूर्वी एसियामा एउटा देश छ, जहाँका राजालाई ‘राम’ उपनामले सम्बोधन गरिन्छ । हिन्दु धर्ममा मर्यादा पुरुषोत्तमका नामले चिनिने श्रीरामको नामबाटै आउने भएकाले सांस्कृतिक रूपमा पनि नेपाली र हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले निकट महसुस गर्छन् ।

फुकेट, पताया बिचजस्ता सामुद्रिक किनारासँगै चियाङ माईको बौद्ध संस्कृति तथा हिन्दु सम्पदाको अवलोकनका लागि लाखौँ मानिस पुग्ने यो देश हो, थाइल्यान्ड । त्यसैले यो देश राजनीतिक कारणभन्दा पनि पर्यटकीय र सांस्कृतिक हिसाबले नेपालीका मनमा गढेको छ ।

तर, थाइल्यान्डले भौतिक विकासमा जति प्रगति गरेको छ, यहाँको राजनीति त्यत्तिकै कच्चा र अस्थिर देखिन्छ । बेलाबेला भइरहने सैनिक ‘कू’, थाई नरेश महा बजिरालोंगकर्नका प्रेम र विवाहका किस्सादेखि शक्तिशाली शिनावात्राको राजनीतिक परिवारको पक्ष र विपक्षमा सिंगो देश पहेँलो टिशर्टधारी र रातो टिसर्टधारी समूहमा विभाजित भएका घटनाले थाइल्यान्डको राजनीतिलाई बेलाबेला रोचक बनाउने गरेको छ । कम्बोडियाका नेतासँगको अडियो प्रकरणसँगै शिनावात्रा परिवारबाट तेस्रो प्रधानमन्त्री बनेकी पाइतोंगतार्न शिनावात्रालाई संवैधानिक अदालतले निलम्बित गरेपछि थाइल्यान्डको राजनीति यतिबेला फेरि एकपटक चर्चामा छ ।

यो भिडियोमा हामी थाइल्यान्डको यही रोचक राजनीति, कम्बोडियासँगको विवाद र यसको पृष्ठभूमि, सेना र दलबीचको प्रतिद्वन्द्विता, पटकपटकको सैन्य ‘कु’बीच शिनावात्रा परिवारको सत्तायात्रा र प्रहरी अधिकारीदेखि प्रधानमन्त्रीसम्म थाक्सिनको यात्रा र पतनबारे विस्तृतमा चर्चा गर्नेछौँ ।

यो सामग्री निर्माणका क्रममा जोनाथन डि स्पेन्सद्वारा लिखित पुस्तक ‘गड्स चाइनिज सनः द ताइपिङ हेभेन्ली किंगडम अफ होंग शिउचुआन, अल जजिरामा प्रकाशित ‘बिलियनर एन्ड फर्मर थाई पीएम थाक्सिन शिनावात्रा’, क्राइसिस ग्रूपको अनलाइन संस्करण क्राइसिसग्रुपडटओआरजीमा प्रकाशित ‘साउदर्न थाइल्यान्ड : दि प्रोब्लम विथ पार्लियामेन्ट्रिजजस्ता सामग्रीको सहयोग लिइएको छ ।

०००

सन् २००४ को कुरा हो । थाइल्यान्डको दक्षिणी क्षेत्रमा अलग मुस्लिम देश ‘पट्टानी’को माग गर्दै भीषण प्रदर्शन भइरहेको थियो । मुस्लिम बहुल नरथियात राज्यमा प्रहरीले प्रदर्शन गरिरहेका छ जनालाई गिरफ्तार गर्‍यो । २५ अक्टुबरमा उनीहरूको रिहाइका लागि २ हजारभन्दा बढी मुस्लिम समुदायका मानिस प्रहरी चौकीमा भेला भए ।

पृथकतावादी समूह र प्रहरीबीच संघर्ष चर्किरहेको थियो । प्रधानमन्त्री रहेका थाक्सिन शिनावात्राले यो आन्दोलनलाई कडाइपूर्वक दमन गर्न आदेश दिए । प्रहरीले हजारौँ प्रदर्शनकारीलाई पक्राउ गरेर निर्वस्त्र बनायो र उनीहरूको हात पछाडिबाट बाँधिदियो । अनि २६ वटा ट्रकमा हालेर १५० किलोमिटर टाढा सैनिक क्याम्पमा पठाइयो । ७ घन्टामा जब उनीहरूलाई सैनिक क्याम्पमा उतारियो, तब यीमध्ये ७८ जनाको मृत्यु भइसकेको थियो ।

यो घटनाले थाई सरकारको चर्को आलोचना भयो । पृथकतावादीप्रति नरम रहेको छिमेकी देश मलेसियाले तीव्र असन्तुष्टि जनायो । तर, यो घटनाले थाइल्यान्डमा बौद्ध बहुल जनतामाझ थाक्सिन पहिलेभन्दा बढी लोकप्रिय बने । आममानिसलाई लाग्यो कि थाक्सिन ती व्यक्ति हुन्, जो देशलाई एकजुट राख्न जुनसुकै हदसम्म जान सक्छन् ।

यतिबेला थाइल्यान्डको प्रधानमन्त्रीबाट निलम्बित भएकी पाइतोंग्तान शिनावात्रा तिनै थाक्सिनकी छोरी हुन्, जसले आफू सुत्केरी भएको केही दिनभित्रै थाइल्यान्डमा चुनावी अभियान सुरु गरिन् र शिनावात्राको शक्तिशाली राजनीतिक विरासतलाई फिर्ता ल्याइन् ।

तर, प्रधानमन्त्री भएको १० महिनामै पाइतोंग्तान यतिबेला अदालतको आदेशबाट निलम्बित भएकी छिन् । उनी शिनावात्रा परिवारबाट थाइल्यान्डको प्रधानमन्त्री बन्ने तेस्रो र थाइल्यान्डको दोस्रो महिला प्रधानमन्त्री हुन् ।

थाइल्यान्डको यो अर्बपति परिवारको राजनीतिक यात्रा पनि कम रोचक छैन । सन् १८५० तिरको कुरा हो । चीनमा होंग शिउचुआन नामका एक व्यक्तिले बौद्ध धर्मकाविरुद्ध अभियान छेडेका थिए । होंगले आफूलाई ईशा मसीहको कान्छो भाइ बताउँथे । उनले चिंग राजवंशविरुद्ध विद्रोह गरेर चीनको दक्षिणी इलाका हडप्ने कोसिस गरे । यो घटनाले भीषण गृहयुद्धको रूप लियो, जसमा २ करोडभन्दा बढी मानिस मारिएको अनुमान गरिन्छ । यसलाई ‘ताइपिङ रिबेलियन’ भनेर चिनिन्छ ।

देशको अवस्था नाजुक भइसकेको थियो । यही क्रममा सेंग साएखु नामका व्यक्ति १९६० को दशकतिर देश छाडेर सियाम पुगे । त्यसबेला थाइल्यान्डको नाम सियाम थियो । सेंगले रेशमका कपडाको व्यापार सुरु गरे, जसबाट उनले प्रशस्त सम्पत्ति जोडे ।

रामा प्रथमले बैंककलाई थाइल्यान्डको राजधानी बनाए र रामाकियनलाई उच्च महत्त्व दिए । अहिलेका राजा महावजिरालोंगकर्नलाई रामा–१० भनिन्छ । भूमिबोल अदुल्यादेजका छोरा उनी यो वंशका दशौँ राजा हुन् । तर, राजाले रामको आदर्श राज्यसँग तुलना गरेको थाइल्यान्ड सधैँ राजनीतिक छिनाझप्टी र अस्थिरताको सिकार बनिरहेको छ ।

सन् १९३८ मा साएखु परिवारले थाई संस्कृतिमा घुलमिल हुनका लागि आफ्नो थर बदल्यो र शिनावात्रा राख्यो । थाक्सिन तिनै साएखु परिवारका पाँचौँ पुस्ताका वंशज हुन् । थाक्सिनको जन्म २६ जुलाई, १९४९ चियांग माईमा भएको हो ।

थाक्सिनका हजुरबुवाले रेशमको व्यापारलाई अझै बढाए र ‘शिनावात्रा सिल्क्स’ को स्थापना गरे । त्यसपछि थाक्सिनका बाबु लोएट शिनावात्राले पनि आफ्नो पारिवारिक व्यापारलाई अघि बढाए र राजनीतिमा पनि जोडिए । उनी सन् १९६८ देखि १९७६ सम्म थाइल्यान्डमा सांसद थिए । यसबाट थाक्सिनले कम समयमा नै राजनीतिक पहिचान पाए ।

थाक्सिनले सन् १९७३ मा रोयल थाई प्रहरीमा जागिर सुरु गरे । त्यसलगत्तै छात्रवृत्ति पाएर उनी अमेरिका गए र फौजदारी न्यायमा मास्टर्स र पीएचडी हासिल गरे । त्यसपछि फेरि उनी थाइल्यान्ड फर्किए र लेफ्टिनेन्ट कर्णेल बने ।

अब तपाईंलाई प्रहरीमा जागिर खाएर कसरी लेफ्टिनेन्ट बने ? यो त सेनाको पद हो भन्ने प्रश्न उठेको हुनुपर्छ । तर थाइल्यान्डमा प्रहरीमा पनि ‘पुलिस लेफ्टिनेन्ट कर्णेल’ भन्ने पद हुन्छ ।

प्रहरीमा रहँदै थाक्सिनको भेट पोटजमान नावादमरोंगसँग भयो र सन् १९७६ मा उनीहरूको विवाह भयो । थाक्सिनकी पत्नी असाध्यै सम्पन्न परिवारकी थिइन् र उनकी हजुरआमाको सम्बन्ध राजपरिवारसँग थियो ।

केही वर्ष जागिर खाएपछि थाक्सिनले सन् १९७८ मा प्रहरीबाट राजीनामा दिए र टेलिकम्युनिकेसनको व्यापार सुरु गरे । थाक्सिनले सुरु गरेको मोबाइल अपरेटर एडभान्स्ड इन्फो सर्भिस (एआईएस) र सूचना प्रविधि तथा टेलिकम्युनिकेसन कम्पनी ‘शिन कर्पोरेसन’ले उनलाई थाल्यान्डकै धनीमध्ये एक व्यक्तिका रूपमा उभ्यायो । प्रहरीमा माथिल्लो पदमा पुग्नु, शक्तिशाली परिवारको ज्वाइँ हुनु र बाबुसमेत राजनीतिमा भएको फाइदा उनलाई मिल्यो । उनको कम्पनी शिन कर्पोरेसन केही वर्षमै देशको सबैभन्दा ठूलो टेलिकम अपरेटर बन्यो ।

बाबु राजनीतिमा भएका कारण थाक्सिनभित्र पहिलेदेखि नै राजनीतिक आकांक्षा थियो । उनी सन् १९९४ मा राजनीतिमा प्रवेश गरे र पालांग धर्म पार्टी (पीडीपी) मा जोडिए । सोही वर्ष गठबन्धन सरकारमा उनी विदेशमन्त्री भए । तर, तीन महिनामै सरकार ढल्यो ।

सन् १९९८ मा उनले आफ्नै थाई राक थाई पार्टी स्थापना गरे । उनको पार्टीले २००१ मा संसदका करिब आधा सिट जित्यो र थाक्सिन देशको २३औँ प्रधानमन्त्री बने ।

थाक्सिनले गरिब र ग्रामीण क्षेत्रका जनताका लागि सस्तोमा स्वास्थ्य, ऋण र विकास आयोजना सुरु गरे । यसबाट राजालाई भगवान्‌को अवतार मान्ने मान्छेहरू थाक्सिनको नजिक हुन थाले । यसबाट राजाका समर्थक र सम्पन्न वर्गको एउटा तप्कालाई लाग्न थाल्यो कि थाक्सिनको बढ्दो शक्तिले उनीहरूको पारम्परिक सत्तालाई चुनौती दिन थाल्यो ।

थाक्सिनले सन् २००३ मा लागू औषधविरुद्ध कडा कारबाही चलाए । ‘वार अन ड्रग्स’ नाम दिइएको यो अभियानमा तीन महिनामा मात्रै लागुऔषध कारोबारमा जोडिएका २५ सयभन्दा बढी मारिए । यो घटनाले थाइल्यान्डमा लागुऔषधको कारोबार करिब समाप्त भयो र अपराधमा पनि कमी आयो । आमजनतामाझ थाक्सिनको लोकप्रियता झनै बढ्यो । तर, मानवअधिकारलाई लिएर उनको तीव्र आलोचना भयो ।

सन् २००४ मा दक्षिण थाइल्यान्डमा मुस्लिम पृथकतावादीको विद्रोह चर्कियो । उनीहरू दशकौँदेखि मुस्लिमका लागि अलग ‘पट्टानी देश’ मागिरहेका थिए । उनीहरूलाई छिमेकी मलेसियाको पनि समर्थन थियो ।

भिडन्त बढ्दै गएपछि प्रधानमन्त्री थाक्सिनले आन्दोलन दबाउन आदेश दिए र यो क्रममा करिब ८५ जना मुस्लिम पृथकवादी मारिए, जसमा ७८ जनाको ट्रकमा कोचिएका कारण निसास्सिएर र ७ जनाको गोली लागेर मृत्यु भएको थियो ।

यो घटनाले थाक्सिन सरकारको आलोचना भयो, मलेसियाले असन्तुष्टि नै जनायो । तर, बौद्ध बहुल जनतामा समर्थन बढ्यो । उनीहरूलाई थाक्सिनले नै देशलाई एकजुट र मजबुत बनाउन सक्छन् भन्ने विश्वास बढ्यो ।

यो घटनाको एक वर्षपछि २००५ मा थाइल्यान्डमा आमनिर्वाचन भयो र शिनावात्राको पार्टीले ५ सयमध्ये ३७७ सिटमा जित निकाल्यो र थाक्सिन दोस्रोपटक सत्तामा पुगे । यही क्रममा सन् २००६ मा थाक्सिनले शिन कर्पोरेसनको ४९ प्रतिशत शेयर सिंगापुरको एक कम्पनीलाई १.९ विलियन डलरमा बेचिदिए, जसका लागि उनले जनवरी, २००६ मा एउटा कानुन पारित गराएका थिए, जुन कानुन अनुसार उनको कम्पनीको नाफाको केही करछुट भयो । यसैलाई लिएर थाक्सिनविरुद्ध विरोधीले प्रदर्शन तीव्र पारे र उनीमाथि भ्रष्टाचारको आरोप लाग्यो । यही क्रममा थाइल्यान्डमा पिपुल्स अलायन्स फर डेमोक्रेसी (पीएडी) नामको नयाँ संगठन स्थापना भयो । यससँग जोडिएका मानिसहरू पहेँलो रङको टिसर्ट लगाएर सरकारविरुद्ध जुलुस निकाल्न थाले, जसलाई थाइल्यान्डमा ‘एलो सर्ट’ आन्दोलन भनेर चिनिन्छ ।

यसबाट देशमा राजनीतिक अशान्ति पैदा भयो । थाक्सिनले संसद भंग गरेर फेरि चुनाव गराउने घोषणा गरे । विपक्षीले यो चुनाव बहिष्कार गरेका कारण थाक्सिनको पार्टीको एकतर्फी जित भयो । तर, अदालतले यो निर्वाचनलाई अवैध घोषणा गरिदियो । तत्कालीन राजा भूमिबोल अदुल्यादेजले यसलाई अलोकतान्त्रिक भन्दै पुनः निर्वाचन गराउन आदेश दिए ।

देशमा थाक्सिन सरकारविरुद्ध प्रदर्शन तीव्र भयो । थाक्सिन फेरि पनि पदमा कायम रहे । यही क्रममा उनी संयुक्त राष्ट्र संघको महासभामा भाग लिन न्युयोर्क गए । यही मौकामा १९ सेप्टेम्बर २००६ मा सेनाले सत्ता ‘कू’ गरेर उनको सरकार अपदस्थ गर्‍यो । सेनाले उनको थाई राक थाई पार्टी पनि भंग गरेर राजनीति गर्न प्रतिबन्ध लगाइदियो । थाक्सिनको सत्ता ‘कू’पछि उनका समर्थकले युनाइटेड फ्रन्ट फर डेमोक्रेसी अगेन्स्ड डिक्टेटरसिप (यूडीडी) नामको संगठनको स्थापना गरे । यो संगठनले रातो कपडा लगाएर जुलुस निकाल्न थाल्यो । यसलाई ‘रेड सर्ट’ आन्दोलनका नामले चिनिन्छ ।

थाइल्यान्डमा एलो सर्ट्स र रेड सर्ट्स आन्दोलनको उद्देश्य स्पष्ट छ । रेड सर्ट्स आन्दोलनको उद्देश्य थाक्सिनको परिवारलाई सत्तामा ल्याउनु हो भने एलो सर्ट्स आन्दोलनको उद्देश्य थाक्सिनको परिवारलाई सत्ताबाट हटाउनु हो ।

रेड सर्ट्स आन्दोलनमा गरिब, किसान, मजदुर र कम आय भएका मानिसहरूको बाहुल्य छ भने एलो सर्ट्स आन्दोलनमा मध्यम वर्ग, व्यापारी र शाही परिवारसँग जोडिएका मानिसहरू छन् ।

रातो थाक्सिनको पार्टीको झण्डाको रङ हो भने पहेँलो रङले थाई राजालाई संकेत गर्छ । त्यसैले यसलाई सक्रिय राजसंस्था पक्षधर वा संवैधानिक राजापक्षधर आन्दोलन भन्दा पनि फरक पर्दैन ।

न्युयोर्कमा हुँदा सत्ता ‘कू’ भएका कारण स्वदेश फर्किंदा थाक्सिन पक्राउ पर्ने खतरा थियो । त्यसैले उनले दुबई र कम्बोडियासहितका देशमा १५ वर्षसम्म निर्वासित जीवन बिताए । यो समयमा पनि थाइल्यान्डको राजनीतिमा थाक्सिनको प्रभाव रही नै रह्यो । उनको अनुपस्थितिमा बहिनी यिंगलक शिनावात्राले २०११ मा राजनीतिमा पाइला राखिन् र फ्यु थाई पार्टीको नेतृत्व गरिन् । यिंगलक पनि भारी बहुमतले चुनाव जितेर थाइल्यान्डको पहिलो महिला प्रधानमन्त्री बनिन् । उनको सरकारले थाक्सिनका नीतिलाई अघि बढायो । तर, सन् २०१४ मा यिंगलकको सरकारविरुद्ध पनि भीषण प्रदर्शन भयो । यही क्रममा सेनाले सत्ता ‘कु’ गर्‍यो । उनीमाथि चामल अनुदानमा घोटाला गरेको आरोप लाग्यो र अदालतले पदबाट हटाउने आदेश दियो ।

यिंगलकले पनि सन् २०१७ मा देश छोडिन् । अब थाक्सिन र यिंगलक दुवै जना निर्वासनमा गए । यो समयमा शिनावात्रा परिवारको राजनीतिक शक्ति कमजोर हुँदै गएको देखिएको थियो । तर, राजनीतिमा उनीहरूको प्रभाव र जनताको समर्थन कायमै रह्यो । पाइतोंग्तार्न शिनावात्राको अनुवाइमा फ्यु थाई पार्टी लगातार चुनावमा बलियो बनिरह्यो ।

१५ वर्षको निर्वासनपछि थाक्सिनले २०२३ मा स्वदेश फर्किने निर्णय गरे । उनलाई केही दिनमा नै शाही माफी प्राप्त भयो । सन् २०२३ मा उनको फ्यु थाई पार्टीले गठबन्धन सरकार बनायो र थाक्सिननिकट मानिने श्रेथा थाविसिन प्रधानमन्त्री बने । तर, एक वर्षपछि नै मन्त्रिपरिषद्‌मा आपराधिक रेकर्ड भएका वकिललाई सामेल गरेको आरोपमा अदालतले थाविसिनलाई प्रधानमन्त्री पदबाट हटाइदियो । यसको दुई दिनपछि थाक्सिनकी छोरी पाइतोंग्तार्न शिनावात्रा देशको नयाँ प्रधानमन्त्री बनिन् । उनी देशको दोस्रो महिला प्रधानमन्त्री पनि हुन् ।

थाइल्यान्डमा एलो सर्ट्स र रेड सर्ट्स आन्दोलनको उद्देश्य स्पष्ट छ । रेड सर्ट्स आन्दोलनको उद्देश्य थाक्सिनको परिवारलाई सत्तामा ल्याउनु हो भने एलो सर्ट्स आन्दोलनको उद्देश्य थाक्सिनको परिवारलाई सत्ताबाट हटाउनु हो ।

आम रूपमा सत्ता ‘कू’मा जुन व्यक्तिलाई पदबाट हटाइन्छ र राजनीतिबाट बाहिर पुर्‍याइन्छ, उनीहरू कमजोर हुन्छन् । तर, थाक्सिन परिवार पटकपटकको सत्ता ‘कू’ झेलेर थाइल्यान्डको राजनीतिमा बलियो बनिरह्यो । दुईपटक सत्ता ‘कू’ झेलेर पनि थाक्सिनले आफ्नी बहिनी, साथी र छोरीलाई प्रधानमन्त्री बनाउन सफल भए । यही कारण उनका विरोधीले पनि उनलाई ‘रियल फाइटर’ मान्छन् ।

तर, कम्बोडियाका पूर्वप्रधानमन्त्री हुन सेनलाई ‘काका’ भन्दै आफ्नै देशका सेना प्रमुखलाई आफ्नो विरोधी भनेर आलोचना गरेको अडियो बाहिरिएपछि थाक्सिनकी छोरी पाइतोंग्तार्न प्रधानमन्त्री पदबाट निलम्बित हुन पुगेकी छन् । उनीमाथि कम्बोडियासँग झुकेको र सेनालाई कमजोर बनाउन खोजेको आरोप लागेको छ । सीमा विवादका क्रममा भएको यो टिप्पणीका कारण पाइतोंग्तार्नको लोकप्रियता घट्यो, गठबन्धनमा केही दलले साथ छाडे र हजारौँ मानिसले सडकमा उत्रिएर विरोध गरे । अगस्ट २०२४ मा प्रधानन्त्री बन्दै उनले सत्तामा फेरि एकपटक शिनावात्रा परिवारलाई फर्काएकी थिइन् । तर, १० महिनामै उनी पदबाट निलम्बित भएकी छन् ।

शिनावात्रा परिवार जनताको बलमा पटकपटक सत्तामा आउने र फेरि कुनै न कुनै विवादमा सैनिक ‘कू’ वा अदालतको आदेशले सत्ताबाट बाहिरिनु एउटा नियमित प्रक्रिया नै बनेको छ । यसपटक भने शिनावात्रा परिवार सत्ताबाट हट्नुमा छिमेकी देश कम्बोडिया जोडिन पुगेको छ ।

थाइल्यान्ड र कम्बोडिया संसारकै राम्रो सम्बन्ध भएका छिमेकी मानिन्थे । तर, केही दशकदेखि यी दुई देशबीच तनाव धेरै बढेको छ । २८ मेमा कम्बोडिया, लाओस र थाइल्यान्डको त्रिदेशीय सीमा क्षेत्र एमराल्डमा दुई देशका सेनाबीच भिडन्त नै भयो, जसमा एक जना कम्बोडियाका सेनाको मृत्यु भयो । थाइल्यान्ड र कम्बोडिया दुवै देशले यो क्षेत्रमाथि दाबी गर्दै आएका छन् ।

सैनिकको मृत्युपछि कम्बोडियाका नेता हुन सेनले सीमा क्षेत्रमा सैनिक र हतियार पठाउन आदेश दिए । उनले युद्ध नचाहेको तर हमला रोक्न जवाफ आवश्यक भएको बताएका थिए । जवाफमा थाई प्रधानमन्त्री पाइतोंग्तार्नले थाइल्यान्डले कुनै धम्की स्वीकार नगर्ने बताइन् ।

यो घटनापछि कम्बोडियाले यो विवादलाई अन्तर्राष्ट्रिय अदालतमा लैजाने धम्की दियो । तर, थाइल्यान्डले यो अदालतको अधिकार क्षेत्र नभएको भन्दै अस्वीकार गर्‍यो । विवाद बढ्दै जाँदा कम्बोडियाले बिजुली र इन्टरनेट सेवा रोक्नेदेखि थाई टिभी र फिल्ममाथि प्रतिबन्ध लगायो भने थाई उत्पादन आयातमा समेत रोक लगायो । थाइल्यान्डले पनि कम्बोडिया जाने आफ्ना मजदुरलाई सीमा पार गर्न रोक लगायो ।

यो थाइल्यान्ड र कम्बोडियाको विवादको नयाँ शृङ्खला हो । थाइल्यान्ड र कम्बोडियाबीच १९०७ मा ८१७ किलोमिटर लामो सीमा तय भयो । त्यसबेला कम्बोडिया फ्रान्सको उपनिवेश थियो । थाइल्यान्डले त्यसबेलादेखि नै यसको विरोध गर्दै आयो, किनकि प्रीह बिहार नामको ऐतिहासिक मन्दिर पनि कम्बोडियाको नक्सामा राखिएको थियो । यो मन्दिरलाई लिएर दुई देशबीच विवाद चल्दै आएको थियो ।

सन् १९५९ मा कम्बोडिया यो मुद्दा लिएर अन्तर्राष्ट्रिय अदालतमा गयो र १९६२ मा अदालतले मन्दिर कम्बोडियाकै भएको फैसला सुनायो । थाइल्यान्डले न्यायालयको आदेश मान्यो, तर आसपासको जमिनलाई लिएर विवाद कायमै रह्यो । सन् २००८ मा कम्बोडियाले यसलाई युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा राख्न खोजेपछि फेरि विवाद चर्कियो । सन् २०११ मा दुई देशका सेनाबीचको झडप बढ्दै जाँदा हजारौँ मानिस आफ्नो घर छाड्न बाध्य भए ।

कम्बोडियाले यो मुद्दालाई लिएर फेरि अदालतको ढोका ढकढक्यायो र २०१३ मा अदालतले मन्दिर कम्बोडियाकै भएको आफ्नो पुरानो फैसला दोहोर्‍यायो । तर, सीमाको मुद्दा अझैसम्म हल हुन सकेको छैन । जुन दुई देशबीचको तनावको कारक बनिरहेको छ । त्यसैले कम्बोडियाका नेता हुन सेनलाई ‘अंकल’ भन्दै आफ्नो देशको सेनाको आलोचना गरेको अडियोले थाई प्रधानमन्त्री शिनावात्रामाथि गम्भीर प्रश्न उठ्यो र उनी पदबाट निलम्बित हुने अवस्था आयो । यो घटनासँगै तेस्रोपटक शिनावात्रा परिवार सत्ताबाट बाहिरिएको छ, जसले शिनावात्राविरोधी शक्तिलाई फेरि खुसी बनाएको छ भने बहुसंख्यक बौद्धमार्गी शिनावात्राका समर्थकहरूलाई निराश बनाएको छ ।

थाइल्यान्डमा बौद्ध प्रमुख धर्म हो । तर, यहाँको संस्कृतिमा हिन्दु धर्मको गहिरो प्रभाव छ । थाइल्यान्ड र कम्बोडियाबीचको विवादको जरो बनेको प्रीह विहार मन्दिर पनि एक प्राचीन् हिन्दु मन्दिर हो । रामायण थाइल्यान्डमा असाध्यै लोकप्रिय छ र यसलाई थाई भाषामा ‘रामकियान’ भनिन्छ । रामकियान थाइल्यान्डको राष्ट्रिय ग्रन्थ मानिन्छ । रामायणमा भगवान् राम एक आदर्श राजा मानिन्छन् । थाई राजाहरू आफूलाई रामसँग जोड्छन् र उनीहरूको नाममा ‘राम’ जोडिएको पाइन्छ ।

थाइल्यान्डमा राजालाई भगवान् विष्णुको अवतार मानिन्छ र राम विष्णुका सातौँ अवतार हुन् । थाइल्यान्डको राष्ट्रिय चिह्न गरुड विष्णुको वाहन हो, जो रामसँग जोडिएको र राजाको शक्तिको प्रतीक पनि हो । थाइल्यान्डमा यतिबेला चक्री वंशको शासन छ । यो वंशको स्थापना सन् १७८२ मा फ्रा बुद्ध योद्फा चुलालोकले गरेका हुन् । उनलाई रामा प्रथम नामले पनि चिनिन्छ । त्यहीँदेखि राजाको नाममा राम जोड्न सुरु भएको हो । रामा प्रथमले बैंककलाई थाइल्यान्डको राजधानी बनाए र रामाकियनलाई उच्च महत्त्व दिए । अहिलेका राजा महावजिरालोंगकर्नलाई रामा–१० भनिन्छ । भूमिबोल अदुल्यादेजका छोरा उनी यो वंशका दशौँ राजा हुन् । तर, राजाले रामको आदर्श राज्यसँग तुलना गरेको थाइल्यान्ड सधैँ राजनीतिक छिनाझप्टी र अस्थिरताको सिकार बनिरहेको छ ।