भूमाफिया र माेहीकाे चलखेलपछि कोतपर्वमा मारिएका पाँडेहरूको अर्बाैं मूल्यकाे ठमेलको निजी गुठी गायब !

योगेश ढकाल बिहीबार, साउन २४, २०८१

A+ A A-

काठमाडौंको ठमेल क्षेत्रमा पर्ने पकनाजोलको एउटा गुठीको विषय अहिले विवादमा तानिएको छ । झण्डै १७८ वर्ष पुरानो निजी गुठीलाई गुठी संस्थानले राजगुठीमा परिणत गरिदिएपछि विवाद उत्कर्षमा पुगेको हो ।

१९०३ सालको कोतपर्वमा मारिएका पाँडे खलकसँग जोडिएको उक्त निजी तथा पारिवारिक गुठीलाई गुठी संस्थान, मोही र भूमाफियाको मिलेमतोमा गुठियारलाई पत्तै नदिई राजगुठी बनाएको भन्दै विवाद अदालतसम्म पुगेको छ । कोतपर्वमा जंगबहादुर राणाले हत्या गरेका पाँडे खलकको सर्वस्वसमेत हरण भएको थियो । सर्वस्वपछि देश निकालामा परेका पाँडेलाई राणाहरूले पाँच वर्षपछि फिर्ता बोलाएका थिए । पाँडेहरूले आफूहरू देश निकाला र सर्वस्वहरण हुनुअघि केही जग्गा भने भगवान्‌को नाममा राख्ने गरी गुठी बनाएका थिए ।

त्यही गुठीको जग्गा अहिले विवादमा आएको हो । पाँडे खलकका रविजंग पाँडेसहितको परिवारका सदस्यहरू राजगुठी बनाउने निर्णयविरुद्ध अदालत गएका हुन् । गुठी संस्थानले पाँच वर्षअघि निर्णय गरेको थियो । हुन त, संस्थानले पाँडे खलकले सञ्चालन गरेको श्रीनारायण भगवती गुठीको अवस्थाबारे अध्ययन कार्यदल बनाएको थियो । क्षेत्रपाटी बस्ने रत्ना पाँडेले उक्त गुठीलाई राजगुठीमा लैजाने गरी निर्णय गर्न संस्थानमा निवदेन दिएकी थिइन् । त्यही निवेदनमा टेकेर संस्थानले पाँडेहरूको निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजान निर्णय लिएको थियो । पाँडेहरूको दाबीमा चाहिँ गुठियार सदस्य नभएको र गुठीसँग सरोकार नै नभएकी रत्ना पाँडेको निवेदनका आधारमा संस्थानको निर्णय नै गलत भएको छ ।

पाँडेहरू संस्थानले बनाएको अध्ययन कार्यदलले आफूसँग छलफल नै गरी प्रतिवेदन बनाएको प्रति पनि रुष्ट छन् । रत्नाको निवेदनमा टेकेर अध्ययन कार्यदल बनाउने अनि निजी गुठीबाट राजगुठीमा लैजाने निर्णय भएको लामो प्रक्रियामा आफूलाई गुमराहमा राख्नु रहस्यमय भएको पाँडेहरूको भनाइ छ । उनीहरूको भनाइमा पहुँचवाला मोही र भूमाफियाको मिलेमतोमा उक्त निर्णय भएको हो ।

विवादको कथाः संस्थान र अख्तियारको शंकास्पद भूमिका

पकनाजोलस्थित श्रीनारायण भवगती गुठीको रुक्का कागज (कास्यपत्र), शिलापत्रमा उल्लेखित धर्मकार्यहरू सञ्चालन नगरी गुठीको चलअचल सम्पत्ति हिनामिना गरेकाले उक्त गुठीको कामनपा वडा नम्बर १७, कित्ता नम्बर ७६९ को जग्गालाई राजगुठीमा दर्ता गर्न गुठीमा निवेदन दर्ता भएको देखिन्छ । संस्थानले पनि २३ फागुन २०५७ को निर्णय र मालपोत कार्यालय डिल्लीबजारको २५ फागुन २०५७ को पत्रसहित गुठीलाई राजगुठीमा दर्ता गर्न निवेदन परेको भनिएको छ ।

गुठियारले मञ्जुरीसहितको निवेदन, सनाखत, सहीछापसमेत दिएको भनेर गुठी संस्थानमा निवेदन परेको भनिएको छ । पाँडेहरूको निजी गुठीको रूपमा रहेको श्रीनारायण भगवती गुठीलाई राजगुठीमा लैजानका लागि क्षेत्रपाटी बस्ने रत्ना पाँडेले विभिन्न कागजातसहित २३ असार २०७४ मा निवेदन दिएको देखिन्छ ।

गुठी संस्थानको दाबीमा त पाँडेको यो गुठीलाई राजगुठी कायम गर्नका लागि आर्थिक वर्ष २०६५-०६६ देखि नै विभिन्न निवेदन परेका थिए । त्यही क्रममा संस्थानको सञ्चालक समितिको २० भदौ २०७१ मा बसेको २१७औँ बैठकले यो निजी गुठीलाई राजगुुठीमा लिई छुट गुठीअन्तर्गत सञ्चालन गर्ने र उक्त गुठीको जग्गा पत्ता लगाई दर्ता गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

संस्थान मात्र होइन, गुठीको विषयमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा पनि उजुरी परेको देखिन्छ । आयोगमा पनि निजी गुठीलाई राजगुठीमा परिवर्तन गर्नका लागि नै उजुरी परेको देखिन्छ । खासमा आयोगमा यस्तो उजुरी पर्नु उपयुक्त हो कि होइन भन्ने प्रश्न त्यतिबेलादेखि नै उठेको थियो ।

आयोगले उजुरीमा छानबिन पनि गरेको थियो । आयोगमा उजुरी दर्ता हुने र संस्थानमा त्यही प्रकृतिको निवेदन दर्ता हुनुलाई संयोगको रूपमा मात्र हेरिएको छैन । मोही र गुठी संस्थानका कर्मचारीको मिलेमतोमा परिस्थिति निर्माण गर्न तथा गुठियारलाई दबाबमा राख्न दुवैतिर उस्तै समयमा उजुरी र निवेदन दर्ता गराएको दाबी गरिएको छ ।

आयोगमा उजुरी पर्ने र संस्थानमा निवेदन पर्ने बेलामा निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजाने प्रस्ट कानुनी व्यवस्था नभएको देखिन्छ । उक्त कुरा त काठमाडौं जिल्ला अदालतको फैसलामा पनि भनिएको छ । त्यतिबेला आयोगले पनि निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजानका लागि स्पष्ट कार्यविधिको अभाव रहेकाले कार्यविधि बनाएर मात्रै राजगुठीमा लैजान संस्थानलाई निर्देशन दिएको छ । १२ असोज २०७२ मा आयोगले उक्त निर्णय गरेको थियो । त्यस दिनको निर्णय १८ असोजमा संस्थानमा पुगेको थियो ।

आयोगले निर्देशन दिएलगत्तै संस्थानले पाँडेहरूको निजी गुठीलाई राजगुठीमा लगेको थिएन । संस्थान केही अलमलमा परेको बेला आयोगलाई भने थप हतारो लागेको देखिन्छ । जस्तो, निर्देशनको पहिलाे पत्र पठाएको २ महिनापछि अर्थात् २८ मंसिर २०७२ मा अर्को पत्र पठाएको थियो । संस्थानलाई त्यस दिन पठाएको पत्रमा पनि निर्देशन कार्यान्वयन भए वा नभएको अर्को पत्र पठाउनु नपर्ने गरी कार्यान्वयन गर्न आयोगले संस्थानलाई पत्र लेखेको थियो ।

अख्तियारको त्यही पत्रका आधारमा दुई साता पनि नबित्दै संस्थानले १० पुस २०७२ मा पर्याप्त गृहकार्यबिना नै पाँडेहरूको निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजाने निर्णय कार्यान्वयन गर्ने सञ्चालक समितिले निर्णय लिएको थियो । हुन त, त्यस दिनको सञ्चालक समितिको बैठकले कार्यविधि बनाउन र अनियमित ढंगले श्रीनारायण भगवती गुठीको जग्गा राजगुठीमा दर्ता भए नभएको सम्बन्धमा छानबिन गर्न कार्यदल बनाउनेसमेत निर्णय गरेको थियो ।

यसबीचमा भएका निवेदन र उजुरी दर्ता, गुठी संस्थानको निर्णय अनि अख्तियारको हतारोमा भएका तारन्तरको ताकेताले योजनाबद्ध रूपमा निवेदन र उजुरी दर्ता गराइएको आंशका भएको छ । यसमा रोचक कुराचाहिँ अख्तियार र गुठी संस्थानबाट जति पनि निर्णयहरू भइरहेका थिए, त्यसमा गुठियार पाँडे खलक भने बेखबर थिए । उनीहरूले उजुरी त परको कुरा, निर्णय भउको कुराको समेत पत्तो पाएका थिएनन् । गुठियारमध्ये एक रविजंग पाँडेको भनाइमा गुठी संस्थान र अख्तियारमा उजुरी परेको विषय जानकारीमै थिएन । उजुरी परेपछि खासमा गुठियार पाँडे खलकसँग सामान्य छलफल गर्नुपर्ने थियो । उक्त प्रक्रिया पनि अख्तियार र गुठी संस्थानले पूरा गरेका छैनन् । शिलापत्रसँग पाँडेले भने, ‘ती निवदेन र छानबिन तथा निर्णयहरूको विषयमा जानकारी नै गराइएको थिएन ।’

अख्तियारको तारन्तारको पत्रलाई बहाना बनाएर संस्थानले राजगुठीमा ल्याउने निर्णय गरेको २ वर्षपछि २२ साउन २०७४ मा गुठियारले बदमासी गरेको वा नगरेको भनेर अध्ययन गर्न तीन सदस्यीय कार्यदल गठन गरेको थियो । श्रीनारायण भगवती निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजानुपर्ने तर्कसहित रत्ना पाँडेले संस्थानमा निवेदन दिएकी थिइन् । नियोजित रूपमा रत्नालाई निवेदन दिन लगाइएको गुठियारहरूको तर्क छ । हुन पनि त्यही निवेदनका आधारमा छनबिन समिति बनेको हो । उक्त समितिको संयोजक संस्थानका उपप्रशासक दीकबहादुर पाँडे थिए ।

गुठी संस्थानको जग्गा हिनामिना गरेको आरोप लागेका तिनै पाँडे छानबिन समितिको संयोजक बन्नुलाई पनि रहस्यकै रूपमा हेरिएको थियो । छानबिन समितिमा बसेका पाँडे र निवेदन दिने पाँडे दुवै जना गुठियार पाँडे खलकसँग सम्बन्ध नभएका पाँडेहरू रहेको बताइएको छ । पाँडेले ७ साउन २०७५ मा श्रीनारायण भगवती गुठीको सञ्चालन कश्यपत्र र शिलापत्रमा व्यवस्था गरिएबमोजिम नभएको दाबी गर्दै निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजानपुर्ने सुझाव दिएका थिए ।

पाँडे कार्यदलको प्रतिवेदन कार्यान्वयन गर्नका लागि २ वर्षपछि २३ कात्तिक २०७७ मा संस्थानको सञ्चालक समितिले निर्णय लिएको थियो । गुठी संस्थान सञ्चालक समितिले त्यस दिन गुठी संस्थान ऐन २०३३ को दफा २० को उपदफा २ अनुसार निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजाने निर्णय गरिएको थियो । उक्त उपदफामा भनिएको छ, ‘व्यक्तिगत वा पारिवारिक रूपमा राखिएका निजी गुठीबाहेक सामाजिक हितका लागि राखिएका निजी गुठीका गुठियारले शिलापत्र, धर्मपत्र, दानपत्र आदिमा लेखिएबमोजिम सो गुठी सञ्चालन नगरी गुठीको सम्पत्ति हिनामिना गरेको देखिएको गुठियारले लिखित अनुरोध नगरे पनि संस्थानले त्यस्तो गुठीको जिम्मा लिई बन्दोबस्त र सञ्चालन गर्न सक्नेछ ।’

संयोजक पाँडेले यही उपदफामा टेकेर पाँडेहरूको निजी गुठीलाई राजगुठीको रूपमा जिम्मा लिनुपर्ने तर्क गरेका थिए र सञ्चालक समितिले त्यही आधारमा निर्णय गरेको हो । गुठियार पाँडे खलक भने संस्थानले लगाएका आरोपहरू स्वीकार्न तयार छैनन् । संस्थानले गुठियारको तर्फबाट गुठीको रेखदेखमा समस्या रहेको, कश्यपत्र र शिलापत्रअनुसार नभएको, चल, अचल सम्पत्ति हिनामिना भएको आरोप लगाएको छ ।

निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजाने सञ्चालक समितिले दुई महिनापछि २२ पुस २०७७ मा निजी गुठीलाई राजगुठीमा लिएको निर्णय गुठियारलाई जानकारी दिन गुठी संस्थान शाखा कार्यालय काठमाडौंलाई निर्देशन दिएको थियो ।

त्यसपछि नै गुठियारले आफ्नो निजी गुठीलाई गुठी संस्थानले राजगुठीमा लगेको पत्तो पाएका हुन् । गुठियार रविजंग पाण्डेको भनाइमा गुठी संस्थानमा परेको निवेदन, अख्तियारमा परेको उजुरी मात्र होइन, संस्थानले गठन गरेको अध्ययन कार्यदलले समेत गुठियारहरूसँग सामान्य छलफल पनि गरेको थिएन । शिलापत्रसँग पाँडेले भने, ‘गुठी संस्थानले गुठीमा अनियमितता र अव्यवस्था भएको भन्दै छानबिन गर्न गठन गरेको कार्यदलका बारेमा जानकारीसमेत थिएन र उक्त कार्यदलले हामीसँग छलफल त परेको कुरा, सामान्य जानकारीसमेत दिएन । त्यसैले, नियतवश र मिलेमतोमा यी सबै प्रक्रिया पूरा गरेको देखिन्छ ।’

गुठियारहरूको दाबी

पाँडे खलकको श्रीनारायण भगवती गुठीको इतिहास कोतपर्वसँग जोडिन्छ । १९०३ सालको कोतपर्वमा मारिएका तथा जंगबहादुर कुँवर (राणा) को कोपभाजनमा परेका पाँडे खलकसँग जोडिएको हो । आजभन्दा १७८ वर्षअघि नेपालमा प्रधानमन्त्री फत्तेजंग शाह, दलभञ्जन पाँडे, वीरकेशर पाँडेलगायत ३१ जनाको हत्या भएको थियो कोतपर्वमा । उक्त घटनामा ११ चौतरिया, ६ पाँडे, ३ थापा र ११ जना अन्य क्षत्रीय भारदारको हत्या भएको थियो । यो घटनापछि जंगबहादुरले राणा शासन सुरु गरे । अनि पाँडे खलकलाई सर्वस्वसहित देश निकाला गरे ।

त्यसरी देश निकालामा परेका पाँडेहरूकै हो श्रीनारायण भगवती गुठी । पाँडेहरूले आफ्नो निजी सम्पत्तिमध्ये केही जग्गामा त्यसरी गुठी बनाएको इतिहास छ । देवान रंजित (रणजित) पाँडेकी श्रीमती चन्द्रप्रभा पाँडेले अठारौँ शताब्दीमा आफ्नै निजी घर, आँगन, चोक, कम्पाउन्डभित्र पूजाआजा गरेका थिए । रविजंग पाँडेका अनुसार श्रीनारायण भगवतीको नाउँमा देवान रंजित पाँडेका नाति उदयबहादुर पाँडेको नाममा १२ चैत १९०८ मा कश्यपत्र लालमोहर खडा भएको र १९०९ साल चैत शुक्ल पूर्णिमाका दिन तयार भएको हो ।

त्यतिबेलादेखि नै उक्त श्रीनारायण भगवती गुुठीमा गुठियार पाँडे खलकले पूजाआजा गर्दै आएका छन् । यो क्रम अहिलेसम्म निरन्तर चलिरहेको छ । पूजाका लागि आवश्यक बन्दोबस्तीका सामग्रीदेखि खर्च तथा पुजारीको व्यवस्था गुठियारले नै गर्दै आएका छन् । पूजा गर्दाका विधि र लाग्ने शुल्कहरूसमेत उल्लेख गरी उक्त गुठी विशुद्ध पारिवारिक निजी गुठीको रूपमा स्थापना भएको र विभिन्न ठाउँमा पुर्खाले गुठीलाई आफ्नै जग्गा संकल्प गरी दिएको देखिन्छ । पाँडेहरूले आफ्नो जग्गाको कम्पाउन्डमा श्रीनारायण भगवती मन्दिर स्थापना गरी तिनै नारायण भगवतीको प्रतिमा स्वरूप संकल्प गरी गुठीको नाममा राखिएको र सोही संकल्पअनुसार अहिलेसम्म पूजाआजा र रेखदेख गर्दै आइएको पाँडे खलकको दाबी छ ।

यसबीचमा विभिन्न चरणमा मन्दिरको पुननिर्माण पनि निजी खर्चले नै भएको दाबी पाँडे खलकको छ । २०७२ को भुइँचालोमा पुगेको क्षतिको पुनर्निर्माण पनि निजी खर्चमा पाँडेहरूले गरेका थिए । उनीहरूले खर्च दिएर राखेका पुजारीले हरेक दिन पूजाआजा गरिरहेका छन् ।

तर, एक्कासि निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजाने निर्णय सुनेका पाँडे खलक भने यतिबेला अदालती प्रक्रियामा छिरेका छन् । रविजंग पाँडेले गुठी संस्थानको निर्णय र अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको निर्देशनविरुद्ध मुद्दा दायर गरेका थिए । पाँडेले जिल्ला अदालत काठमाडौंमा दायर गरेको मुद्दाको फैसला आइसकेको छ । २० फागुन २०८० मा जिल्ला अदालतले पाँडेहरूलाई हराइदिएको छ । तर, पाँडेहरू अहिले सर्वोच्च अदालतमा पुुगेका छन् । पाँडेहरूले आफ्नो धर्म मास्ने मनसायसहित गुठीमाथि अतिक्रमण भएको दाबी गरेका छन् ।

त्यति मात्र होइन, निजी गुठीलाई राजगुठीमा लैजाने खेलमा भने संस्थान र अख्तियारसँग भूमाफियाको मिलेमतो रहेको पनि पाँडे खलकको दाबी छ । शिलापत्रसँग पाँडेले भने, ‘हामीहरूको मञ्जुरीबिना गुठी संस्थानअन्तर्गत गुठी अधीनस्थ बनाई हामीहरूको निजी गुठीमा प्रतिकूल असर पारी धर्मलोप गराउने कुचेष्टा गरी मोहीका हकदारहरू र विभिन्न भूमाफियाहरूको मिलेमतो भएको छ ।’

पाँडेको भनाइमा उनीहरूले पटकपटक अख्तियार, गुठीलगायत विभिन्न स्थानमा चलखेल गरेका थिए । पाँडेले भने, ‘हामीहरूको नितान्त निजी गुठीलाई सार्वजनिक हितका लागि राखिएको भन्ने अपव्याख्या गरी धेरैअगाडिदेखि नै राजगुठीमा लिई छुट गुठीअन्तर्गत सञ्चालन गर्ने र मोही हक खरिदबिक्री तथा विभिन्न कित्ता बनाई कित्ताकाट गरी जग्गा खण्डीकरण गरी जग्गाको आकार र स्वरूप नै परिवर्तन गरी फाइदा दिने दिलाउने गैरकानुनी चलखेल गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।’

हुन पनि ठमेल क्षेत्रको उक्त जग्गा काठमाडौंंकै महँगो जग्गाअन्तर्गत छ । आनाको १ करोडभन्दा बढी मूल्य पर्ने जग्गामा मोही र भूमाफियाको संयुक्त निवेदन पर्दा समस्या भएको दाबी छ । राजगुठीमा लगेपछि जग्गा खण्डीकरण गर्न सजिलो हुने अनुमान गरिएको छ । गुठी महँगो क्षेत्रमा भएर मात्र होइन, जग्गाका मोही पनि निकै शक्तिशाली भएका कारणले पनि अहिले समस्या आएको पाँडे खलकको बुुझाइ छ ।

प्रकाशित मिति: बिहीबार, साउन २४, २०८१ १६:२५

योगेश ढकाल

प्रतिक्रिया दिनुहोस्